Alles is knaloranje: de huizen, de lantaarnpalen en de plantjes in de tuin. Op elke gevel staat een grote voetbal en overal hangen de vlaggen uit. In de Irenestraat in Goirle voelen ze de oranjekoorts al opkomen als niemand nog aan de wereldkampioenschappen voetbal denkt. De hele straat doet mee: van de oudste bewoonster van 82 jaar tot de kinderen en de honden. Ook de mensen die niet om voetbal geven, want het Oranje elftal brengt de straat bij elkaar. ‘Hier wonen geen mensen die eenzaam zijn’, volgens een trotse straatbewoner. Daarom zorgt het oranjegevoel in de Irenestraat voor een duurzame sociale cohesie.

De Irenestraat in Goirle is met afstand de meest oranje gekleurde straat in Nederland. Het verslaat zelfs de Sterrenwijk in Utrecht, die jarenlang in het nieuws kwam als de wijk die zo overdadig versierd was tijdens het EK en WK voetbal. Op initiatief van Toon en Maja van de Pol is de straat in 1998 begonnen met het zich oranje tooien. Zij versierden toen hun eigen huis en inspireerden daarmee de rest van de straat. Elk kampioenschap werd het meer oranje. Twee jaar geleden werd de Irenestraat nieuws, omdat het ‘de mooiste straat van Nederland’ was. Dit jaar is de straat wereldnieuws. Niet alleen hebben in alle landelijke kranten grote kleurenfoto’s gestaan en hebben alle nieuwsprogramma’s opnames gemaakt, ook uit het buitenland - zoals Japan - kwamen er cameraploegen om te filmen dat alle huizen met oranje zeildoek zijn ingepakt. ‘Die Nederlanders zijn toch een volk apart’, zullen ze in Japan wel gedacht hebben. Harry Vermeegen kwam opnamen maken, de bekende Cora bakte snacks, de echte oranjebus kwam langs en er is zelfs een videoclip met een WK-single in de Irenestraat opgenomen. Een huis dat te koop staat mocht eerst van de makelaar niet in oranje zeildoek verpakt worden, maar onder druk is ook dat huis oranje gemaakt. De makelaar hield op de ochtend van de wedstrijd Nederland - Japan open huis, onder het motto: ´Kom vandaag uw nieuwe huis bekijken en ontmoet meteen al uw buren´.

Samen klussen

Wekenlang is iedereen bezig om de straat mooi te maken. Op Koninginnedag werden, onder leiding van Toon, Maja, Corné, Heidy, Remco en Rob de eerste werkzaamheden verricht. Met een hoogwerker bevestigden de handigste mannen in de straat het zeildoek aan de gevels en hingen ze de honderden vlaggetjes op. Wie niet zo hoog durfde te werken, werd ingezet om de rood-wit-blauw tonnen te verven en de vele oranje afrikaantjes in de tuinen te planten. Inspirator Toon verzint elke keer wat nieuws. Op zijn luifel staat een enorme koe in de nationale kleuren. Elk huis heeft zijn eigen spreuk.‘Hoezo oranjekoorts’, ‘Wij houden van Oranje’ en ‘The Dutch Lion is coming’ spreken de gevels. Toos van de Ven, de oudste bewoonster van de straat, is trots op wat de buurmannen boven haar voordeur hebben gespoten: ‘al 82 jaar oranjefan’. Om droog naar de wedstrijden te kunnen kijken, kan een deel van de straat overdekt worden. De wedstrijden zijn te zien op een groot scherm en wie niet kijkt mag bier tappen of frikadellen en bitterballen ronddelen.

Oranje maakt blij

De Irenestraat is een typische straat uit de jaren vijftig. De bewoners zijn divers qua leeftijd, opleiding en culturele afkomst. Taetske Henrard: ‘Hier gaat het niet om wat je kunt, maar om wie je bent. Het is hier tijdens de WK ongelofelijk gezellig. Alles wordt samen gedeeld. De één maakt soep, de andere zorgt voor worstenbroodjes’. Samen een doel hebben, schept een warme band, dat na de kampioenschappen gewoon blijft bestaan. Als mensen de straat binnen komen beginnen ze te lachten en worden ze vrolijk. De kinderen van de avondvierdaagse die speciaal door onze straat geleid werden, vonden dit het leukste deel van de tocht. Je ziet grootouders met kleinkinderen komen kijken en er zijn zelfs mensen uit de Achterhoek en Noord-Holland op bezoek geweest. Wij hopen allemaal dat Oranje wint, want dan komt ook het hele oranje elftal op bezoek hebben ze beloofd. Het is deze traditie die maakt dat wij ons thuis voelen en nooit meer weg willen uit de straat.’

Voor veel gemeenten en provincies is volkcultuur een betrekkelijk nieuw beleidsterrein. Zij moeten er actie op ondernemen in het kader van het nieuwe beleid rondom cultuurparticipatie, waarbinnen volkscultuur één van de speerpunten is. Hoe pak je het aan? Wie zijn de relevante spelers in het veld waarmee samengewerkt kan worden? En welke behoeften leven er in de volkscultuursector? Wat zijn de knelpunten en hoe kan daar van uit het beleid op worden ingespeeld? Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur bracht er twee rapporten over uit, die op deze site te downloaden zijn:

- Behoeftepeiling in de sector volkscultuur
- Provincies en gemeenten en het nieuwe cultuurparticipatiebeleid, toegespitst op het beleidsveld volkscultuur.

De belangrijkste resultaten op een rij:

1. Provincies en gemeenten en het nieuwe volkscultuurbeleid

Alle provincies én de 37 grote gemeenten van Nederland hebben inmiddels beleid ontwikkeld binnen de matchinregeling cultuurparticipatie.

Enkele opvallende onderzoeksresultaten uit het rapport zijn:
- Niet alle gemeenten is het gelukt om volkscultuur een plaats te geven in het beleid, het ontbreekt naar eigen zeggen aan werkbare definities van volkscultuur.
- Gemeenten en provincies die volkscultuur vooral vanuit de kunst definiëren, hebben de meeste moeite met het invulling geven aan volkscultuurbeleid.
- Gemeenten en provincies die volkscultuur vanuit erfgoed definiëren kunnen beter uit de voeten met volkscultuur. Volkscultuur sluit aan bij de belevingswereld van mensen en heeft te maken met culturele identiteit en culturele bagage die mensen van huis uit hebben meegekregen.
- Volkscultuur hangt samen met tradities maar is ook dynamisch. Om levensvatbaar te zijn moet volkscultuur steeds weer opnieuw geactualiseerd worden.
- In een goed volkscultuurproject wordt samengewerkt met erfgoedpartners, zoals archieven, lokale musea en historische verenigingen. (Amateur-) kunst kan soms gebruikt worden als presentatievorm.
- Als doelstelling voor beleid rondom volkscultuur wordt vaak genoemd het zichtbaar maken, versterken en promoten van identiteit en (etnische én geografische) diversiteit. Volkscultuur wordt verder ingezet ter bevordering van sociale cohesie en het bevorderen van streekidentiteiten.
- Volkscultuurprojecten dienen verder gericht te zijn op innovatie en vernieuwing, bijvoorbeeld door samenwerking met onverwachtse partners of in vernieuwende projecten.
- Het volkscultuurveld is breed en divers: gemeenten en provincies hebben vaak weinig kennis en inzicht van welke organisaties en instellingen binnen de eigen gemeente met volkscultuur bezig zijn.

2. Behoeftepeiling in de sector volkscultuur

Wat zijn eigenlijke de behoeften van de sector? En wat zijn de knelpunten?

- De sector is breed en divers en beschikt over heel veel kennis en know how.
- Tegelijk is er sprake van vergrijzing en (soms) een oubollig imago. De sector wil graag bijgeschoold worden in bestuurlijke kwaliteiten, vrijwilligersmanagement en nieuwe presentatievormen om zo een nieuw publiek te kunnen bereiken.
- Verder is behoefte aan know how met betrekking tot collectiebeheer en het waarborgen van kennis voor komende generaties. Erfgoedzorg voor het ‘levend’ erfgoed staat nog in de kinderschoenen terwijl er, met het oog op de aanstaande Nederlandse ratificatie van de UNESCO conventie van het Immaterieel Erfgoed sprake is van een toegenomen behoefte. Er is behoefte aan discussie, uitwisselen van ervaringen en voorbeeldprojecten.
- Veel gemeenten werken met cultuurscouts. Het verdient aanbeveling om, allereerst provinciaal, consulenten volkscultuur aan te stellen.

Beide rapporten zijn hieronder te downloaden.

Eind vorig jaar maakte minister Plasterk bekend dat Nederland van plan is de UNESCO conventie van het immaterieel erfgoed te ratificeren. Hij ging daarbij niet over één nacht ijs: eerst moest goed verkend worden wat een dergelijke conventie toevoegt aan het Nederlandse cultuur- en erfgoedbeleid. Na adviezen van ondermeer de Nationale UNESCO commissie (waarin ook het Nederlands Centrum voor Volkscultuur participeerde), groeide de overtuiging dat het belangrijk is dat ook Nederland ratificeert: de conventie over het immaterieel  erfgoed vraagt aandacht voor de ‘zachte’ kant van het erfgoed, voor tradities en rituelen, en voor het belevingsaspect van erfgoed.

Ratificatie is één ding, implementatie een ander. Ook de implementatie van de conventie vergt een zorgvuldige voorbereiding. Op 15 oktober zullen wij er een grote manifestatie over organiseren. Verder hebben wij, samen met het Meertens Instituut, een pilot in voorbereiding, over hoe Nederland het best haar immaterieel erfgoed zou kunnen identificeren en documenteren en op welke manier de communities daarbij betrokken kunnen worden, een dwingende eis in de conventie.

Ook de nieuwe aflevering van ons tijdschrift Levend Erfgoed staat in het teken van het immateriële erfgoed. De nadruk ligt op het beleid.  De voormalig leider van het UNESCO bureau in Parijs, Rieks Smeets, gaat in op achtergronden en implicaties van de twee lijsten die UNESCO heeft bedacht voor het in kaart brengen van immaterieel erfgoed: de representatieve lijst én de lijst van immaterieel erfgoed dat dringend bescherming nodig heeft. Daarna komt het nationale beleid aan bod, eerst in een artikel van OCW beleidsambtenaar Riet de Leeuw, die schrijft over de Nederlandse visie op de conventie, en vervolgens Dries Van den Broucke, beleidsambtenaar in Vlaanderen, die over de Belgische visie schrijft. Belgïë was één van de eerste landen die ratificeerde en het is daarom interessant om te zien hoe onze zuiderburen het hebben aangepakt. Ode De Zutter, een andere Vlaming, schrijft over immaterieel erfgoed op regionaal niveau en hoe je op een goede manier de communities kunt betrekken bij het beheer van het eigen erfgoed.

Deze aflevering van Levend Erfgoed is dikker dan u van ons gewend bent. Het onderwerp gaf er aanleiding toe, omdat wij een zo gevarieerd mogelijk beeld wilden geven van het beleid rondom immaterieel erfgoed en tevens er enkele wetenschappers over wilden laten reflecteren. Vanuit het Meertens Instituut leverden John Helsloot en Peter Jan Margry een bijdrage. Ook de Nationale UNESCO commissie deed mee, in de persoon van Vincent Wintermans.

Het themanummer over immaterieel erfgoed is te bestellen door 15 euro over te maken op giro 810806 t.n.v. het Nederlands Centrum voor Volkscultuur o.v.v. LE IM.